Hedefe yönelik tedavi nedir?

Hedefe yönelik tedavi, kanser hücrelerinin büyüme, bölünme ve yayılmasını kontrol eden belirli proteinleri hedef alan bir kanser tedavisidir. Kişiye özgü (presizyon) tıbbın temelini oluşturur. Araştırmacılar kanseri yönlendiren DNA değişiklikleri ve proteinler hakkında daha çok şey öğrendikçe, bu hedeflere yönelik tedaviler daha iyi tasarlanabilmektedir.

Hedefe yönelik tedavi türleri

• Küçük molekül ilaçlar: Hücre içine kolayca girebilen küçük yapılı ilaçlardır; bu nedenle hücre içindeki hedeflere yönelik kullanılır.
• Monoklonal antikorlar: Laboratuvarda üretilen ve kanser hücrelerinin yüzeyindeki belirli hedeflere bağlanmak üzere tasarlanmış proteinlerdir. Bazıları kanser hücrelerini işaretleyerek bağışıklık sisteminin onları daha iyi görüp yok etmesine yardımcı olur; bazıları doğrudan büyümeyi durdurur ya da hücreyi kendi kendini yok etmeye (apoptoz) yönlendirir; bazıları ise toksin, kemoterapi ilacı veya radyasyon gibi hücre öldürücü maddeleri kanser hücrelerine taşır.

Kimler hedefe yönelik tedavi alır? Biyobelirteç testleri

Bazı kanser türlerinde (örneğin kronik miyelojenöz lösemi/CML) çoğu kişide belirli bir ilaç için hedef bulunur ve bu ilaçla tedavi edilebilir. Ancak çoğu durumda tümörün, ilaca yönelik bir hedef taşıyıp taşımadığını anlamak için biyobelirteç testi gerekir. Biyobelirteç testi için sıklıkla biyopsi ile tümörden örnek alınır. Biyopsinin riskleri tümörün boyutu ve yeri gibi etkenlere göre değişir; doktorunuz kendi durumunuz için riskleri açıklayacaktır.

Hedefe yönelik tedaviler nasıl etki eder?

Bağışıklık sistemine yardımcı olur

Bazı hedefe yönelik tedaviler kanser hücrelerini işaretleyerek bağışıklık sisteminin onları bulup yok etmesini kolaylaştırır veya bağışıklık tepkisini güçlendirir.

Büyüme sinyallerini keser

Kanser hücreleri, yüzeylerindeki proteinlerdeki değişiklikler nedeniyle kontrolsüz bölünebilir. Bazı tedaviler bu proteinlerin sinyal göndermesini engelleyerek kontrolsüz büyümeyi yavaşlatır.

Kan damarı oluşumunu durdurur (anjiyogenez)

Tümörler belli bir boyutu aşmak için yeni kan damarlarına ihtiyaç duyar. Anjiyogenez inhibitörleri, bu süreci başlatan sinyalleri engelleyerek tümörün kanlanmasını önler veya mevcut damarların ölümüne yol açarak tümörü küçültebilir.

Hücre öldürücü maddeleri hedefe taşır

Bazı monoklonal antikorlar, toksinler, kemoterapi ilaçları veya radyasyon gibi maddeleri doğrudan kanser hücrelerine ulaştırır. Hedefi taşımayan hücreler bu yükten etkilenmez.

Apoptozu (düzenli hücre ölümü) tetikler

Bazı hedefe yönelik tedaviler, kanser hücrelerinin kaçınmaya çalıştığı düzenli hücre ölümünü yeniden başlatır.

Hormonlardan yoksun bırakır

Bazı meme ve prostat kanserleri büyümek için belirli hormonlara ihtiyaç duyar. Hormon tedavileri ya bu hormonların üretimini azaltır ya da hormonların hücreler üzerindeki etkisini engeller.

Olası sınırlılıklar

• Direnç gelişimi: Hedef değişebilir veya kanser, hedeften bağımsız yeni büyüme yolları bulabilir. Bu nedenle, bazı durumlarda hedefe yönelik tedaviler başka tedavilerle birlikte daha iyi çalışabilir.
• İlaç geliştirme zorlukları: Bazı hedeflerin yapısı veya hücre içindeki işlevi nedeniyle bu hedeflere yönelik ilaç geliştirmek güç olabilir.

Yan etkiler

Hedefe yönelik tedaviler de ciddi yan etkilere neden olabilir. Yan etkiler, alınan tedavinin türüne ve kişinin verdiği yanıta göre değişir.

Yaygın yan etkiler: ishal, karaciğer sorunları.

Diğer olası yan etkiler: kan pıhtılaşması ve yara iyileşmesinde sorunlar, yüksek tansiyon, yorgunluk, ağız yaraları, tırnak değişiklikleri, saç renginde açılma, döküntü veya kuru cilt gibi cilt sorunları. Çok nadiren yemek borusu, mide, ince/kalın bağırsak, rektum veya safra kesesinde delinme gelişebilir.

Bu yan etkilerin birçoğunu önlemeye veya ortaya çıktığında gidermeye yönelik ilaçlar mevcuttur. Hedefe yönelik tedavilerin çoğu yan etkisi, tedavi sonlandıktan sonra genellikle geçer.

Tedavi sürecinde ne beklemeli?

Uygulama yolları

• Küçük molekül ilaçlar: Ağızdan alınan hap veya kapsül şeklindedir.
• Monoklonal antikorlar: Genellikle damar içine iğneyle verilir.

Nerede uygulanır?

İlaç ve uygulama şekline bağlı olarak tedaviyi evde alabilir ya da doktor muayenehanesi, klinik veya hastanenin ayaktan biriminde alabilirsiniz. Ayaktan tedavi, hastanede gece kalmadan yapılan tedavidir.

Sıklık ve süre

Ne sıklıkta ve ne kadar süreyle tedavi alacağınız; kanser türü ve evresine, hedefe yönelik tedavinin türüne ve vücudunuzun verdiği yanıta bağlıdır. Tedavi günlük, haftalık veya aylık olabilir. Bazı tedaviler kürler halinde verilir; kürler arasında dinlenme dönemleri bulunur.

İzlem ve etkinlik değerlendirmesi

Tedavi sırasında düzenli doktor kontrolleri, fizik muayeneler ve kan testleri ile röntgen ve farklı taramalar yapılabilir. Bu ziyaretler ve testler tedavinin işe yarayıp yaramadığını anlamaya yardımcı olur.

Klinik araştırmalar

Hedefe yönelik tedavilere ilişkin klinik araştırmalar dünya genelinde; doktor muayenehaneleri, kanser merkezleri, tıp merkezleri, toplum hastaneleri ve askerî/veteran hastaneleri gibi birçok ortamda yürütülmektedir. Klinik araştırma ararken, gelişmiş arama formlarında anahtar kelime olarak “targeted therapy” ve çalışma türünde “Treatment” seçeneği kullanılabilir. Uygun çalışma bulmada yardım için NCI’nin Cancer Information Service birimi ile iletişime geçilebilir.

Kaynak

National Cancer Institute: Targeted Therapy to Treat Cancer — https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/targeted-therapies